Đền Gắm ở xã Tân Minh có tuổi đời hơn 800 năm, là nơi lưu giữ nhiều giá trị lịch sử – văn hóa đặc sắc của vùng đất Hải Phòng.
Dấu tích thời gian
Đền Gắm nằm cách xa khu dân cư, giữa một không gian rộng lớn, phía trước là bãi bồi với mênh mông những vạt rau xanh mướt, đằng xa là dòng sông Văn Úc hiền hòa.
Những ngày cuối năm, con đường nhỏ dẫn vào đền Gắm rợp bóng cây, thấp thoáng những bước chân chậm rãi của người dân địa phương và du khách. Trong không gian ấy, đền Gắm hiện lên trầm mặc, cổ kính, như một chứng nhân bền bỉ của lịch sử vùng đất Tiên Lãng xưa.
Theo ghi chép tại đền Gắm, Thái phó Ngô Lý Tín sinh ngày 20/1 năm Bính Ngọ (1126) tại trang Vĩnh Đồng, huyện Khoái Châu, trấn Sơn Nam (nay thuộc Hưng Yên). Mồ côi cha mẹ năm 18 tuổi, ông tìm đến trang Cẩm Khê, huyện Bình Hà, trấn Hải Dương, nay là thôn Cẩm Khê, xã Tân Minh mở trường dạy học, luyện tập võ nghệ.
Thời vua Lý Anh Tông, ông ứng mộ tòng quân, lập nhiều chiến công. Năm 1182, ông được phong Thượng tướng quân, năm 1183 làm Thái phó, năm 1188 giữ chức phụ chính đứng đầu triều. Ông mất năm 1190, được nhân dân Cẩm Khê lập đền thờ, đặt tên là đền Gắm.
Đền Gắm được xây dựng trên chính mảnh đất Thái phó Ngô Lý Tín từng mở trường dạy học, luyện rèn võ nghệ, nghiên cứu binh thư. Điều khiến đền Gắm trở nên khác biệt so với nhiều di tích khác là trong khuôn viên đền hiện bảo tồn phần mộ của Thái phó Ngô Lý Tín.
Với người dân địa phương, đây không chỉ là nơi thờ phụng mà còn là biểu tượng của sự linh thiêng. Trong vùng từ lâu đã truyền câu: “Thứ nhất đền Bì, thứ nhì đền Gắm”, cho thấy vị thế của ngôi đền trong đời sống tín ngưỡng vùng Tiên Lãng xưa.
Đền Gắm được xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1992. Không chỉ là một di tích có giá trị về lịch sử, văn hóa và nghệ thuật kiến trúc, đền Gắm còn là một trong những điểm du lịch tâm linh, sinh thái độc đáo của thành phố Hải Phòng, rất đông du khách gần xa đã về tham quan dự lễ.
Bà Nguyễn Thị Luyến, người dân xã Tân Minh cho biết, người dân trong vùng coi đền Gắm là một địa chỉ linh thiêng, quan trọng trong đời sống tín ngưỡng, tinh thần, là nơi nhắc mỗi người nhớ về cội nguồn. Mỗi dịp đầu năm hay khi gia đình có việc quan trọng, người dân đều đến đền thắp hương, cầu mong bình an, thuận lợi.
Còn với nhiều du khách từ nơi khác đến, ngôi đền là một di tích lịch sử, tín ngưỡng, tâm linh giàu giá trị. Ông Trần Văn Du, du khách đến từ nội thành Hải Phòng chia sẻ, ông từng nghe nhiều về đền Gắm, nay mới có dịp ghé thăm. Với ông, ấn tượng nhất là không gian sông nước, đồng quê rất yên bình, khác hẳn sự ồn ào phố thị.
Gìn giữ, bảo tồn
Trải qua hàng thế kỷ, đền Gắm không tránh khỏi tác động của thời gian. Tuy nhiên, những giá trị cốt lõi về lịch sử, văn hóa vẫn được gìn giữ. Kiến trúc đền mang đậm phong cách truyền thống Bắc bộ, với bố cục chặt chẽ, hài hòa giữa các hạng mục: tiền đường, trung từ, hậu cung. Mái ngói cổ, hệ thống vì kèo gỗ và không gian mở tạo cảm giác vừa trang nghiêm, vừa gần gũi với thiên nhiên.
Những năm qua, chính quyền địa phương cùng các ngành chức năng quan tâm đầu tư, trùng tu, tôn tạo đền Gắm. Hiện nay các hạng mục chính trong đền như nhà tiền đường, trung từ, hậu cung được tu bổ, tôn tạo khang trang, vững chãi. Một số hạng mục như nghi môn, nhà bia, nhà trưng bày, nhà đón khách, tường rào bao quanh… được phục dựng hoặc xây mới. Tất cả trong một khuôn viên hài hòa, tạo nên không gian sinh hoạt tâm linh, lễ hội và giới thiệu văn hóa lịch sử hoàn chỉnh.
Đền Gắm hiện vẫn bảo tồn, lưu giữ được nhiều hiện vật quý thời Nguyễn như cuốn thư, hoành phi, câu đối, cửa võng chạm “lưỡng long chầu nguyệt”, y môn, ngai rồng, án hương, bát bửu, chuông đồng và một số đồ thờ tự khác.Nhân dân địa phương lấy ngày sinh Thái phó Ngô Lý Tín làm ngày tổ chức lễ hội đền Gắm. Lễ hội được tổ chức vào 3 ngày 18, 19, 20 tháng giêng hằng năm. Phần lễ được tổ chức trang nghiêm, thể hiện lòng tri ân đối với Thái phó Ngô Lý Tín. Phần hội mang đậm sắc màu văn hóa dân gian với nhiều trò chơi, sinh hoạt cộng đồng quen thuộc của vùng đồng bằng Bắc bộ. Lễ hội không chỉ là dịp sinh hoạt tín ngưỡng mà còn góp phần gắn kết cộng đồng, gìn giữ phong tục truyền thống.
Theo Phó chủ tịch UBND xã Tân Minh Nguyễn Thị Bích Huyền, địa phương xác định đền Gắm là điểm di tích quan trọng, cần được bảo tồn gắn với phát triển du lịch văn hóa – tâm linh. Xã phối hợp Ban Quản lý di tích tăng cường công tác gìn giữ cảnh quan, bảo đảm an ninh trật tự, hướng dẫn người dân và du khách thực hành tín ngưỡng văn minh, phù hợp với truyền thống.
Hơn 8 thế kỷ trôi qua, đền Gắm vẫn lặng lẽ soi bóng bên dòng Văn Úc, chứng kiến bao đổi thay của vùng quê Tiên Lãng xưa và nay. Giữa nhịp sống hôm nay, ngôi đền không chỉ là nơi thờ phụng một bậc tiền nhân có công với đất nước, mà còn là chốn để con người tìm về sự an yên, bồi đắp niềm tin và gìn giữ những giá trị văn hóa bền vững của Hải Phòng.
( Nguồn: Linh thiêng ngôi đền hơn 800 năm tuổi ở xã Tân Minh/Thu Hằng //Báo Hải Phòng.vn._ Ngày 7/1/2026)
