- Đình Đọ Xá - Dấu ấn lịch sử, văn hóa và cách mạng giữa lòng làng quê cổ
Giữa trung tâm khu dân cư Đọ Xá, phường Hoàng Tân, thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương trước đây (nay thuộc phường Trần Nhân Tông, thành phố Hải Phòng), đình Đọ Xá (còn được gọi là đình Đỗ Xá hay đình Đọ) được biết đến như một chứng nhân lịch sử, kết tinh những giá trị văn hóa, tín ngưỡng và truyền thống cách mạng tiêu biểu của vùng đất địa linh nhân kiệt.
Tên gọi Đọ Xá bắt nguồn từ yếu tố địa lý: ngôi đình xưa nằm gần bờ sông Đọ - con sông tự nhiên chia ranh giới giữa làng Đỗ Xá (gọi là làng Đọ) và làng Vĩnh Đại (gọi là làng Đây). Dòng sông ấy không chỉ định hình không gian cư trú mà còn gắn bó mật thiết với ký ức lịch sử, đời sống tinh thần của bao thế hệ cư dân nơi đây.
Theo các nguồn tư liệu hiện còn và truyền ngôn trong nhân dân, đình Đọ Xá được khởi dựng vào cuối thời hậu Lê, khoảng thế kỷ XVIII. Cho đến nay, chưa có tài liệu nào xác định chính xác thời điểm khởi công hay người đứng ra xây dựng đình. Tuy nhiên, qua dấu ấn kiến trúc và các lần trùng tu, có thể khẳng định đình Đọ Xá từng là một công trình có quy mô, được đầu tư công phu, đặc biệt là trong thời Nguyễn (thế kỷ XIX). Đình được xây dựng theo kiến trúc chữ Đinh, gồm 5 gian đại bái và 1 gian hậu cung, toàn bộ kết cấu bằng gỗ lim, chạm khắc tinh xảo, thể hiện trình độ kỹ thuật và thẩm mỹ cao của nghệ nhân xưa.
Năm 1946, thực hiện phong trào tiêu thổ kháng chiến, đình và chùa Đọ Xá bị hạ giải hoàn toàn. Ngôi đình cổ kính từng là trung tâm sinh hoạt văn hóa - tín ngưỡng của làng rơi vào cảnh hoang phế suốt nhiều thập niên. Nhận thức rõ giá trị lịch sử, văn hóa và cách mạng đặc biệt của di tích, năm 2009, tỉnh Hải Dương (cũ) đã phối hợp với chính quyền địa phương triển khai dự án phục dựng đình Đọ Xá ngay trên nền đất cũ.
iệc phục dựng được tiến hành qua hai giai đoạn. Giai đoạn 1 tập trung hoàn thiện các hạng mục chính như đình chính, sân đình, giếng đình, nền đất và các công trình phụ trợ cơ bản. Giai đoạn 2 tiếp tục đầu tư xây dựng nhà tả vu, hữu vu, cổng đình, am hóa vàng, bể nước sạch, cột cờ, hệ thống chống sét, sân vườn, đường nội bộ và nhiều hạng mục phụ trợ khác, từng bước hoàn thiện tổng thể khu di tích. Đến nay, đình Đọ Xá đã được khôi phục với diện mạo khang trang, trong đó đình chính vẫn giữ kiến trúc chữ Đinh truyền thống, gồm 5 gian đại bái và 1 gian hậu cung bằng gỗ lim, trở thành điểm nhấn kiến trúc - văn hóa của khu vực.
Về mặt tín ngưỡng, đình Đọ Xá là nơi thờ ba vị Thành hoàng làng: Cao Minh Vương, Cao Minh Trí và Cao Minh Sơn. Lai lịch cụ thể của ba vị hiện không còn được ghi chép trong thư tịch, song theo truyền ngôn dân gian, các ngài là những bậc tiền nhân có công khai hoang, lập ấp, tạo dựng cuộc sống cho cư dân làng Đọ Xá. Việc thờ phụng ba vị Thành hoàng thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, đồng thời phản ánh niềm tin tâm linh và sự tri ân sâu sắc của cộng đồng đối với những người có công với quê hương.
Không chỉ dừng lại ở giá trị tín ngưỡng, đình Đọ Xá còn là một địa chỉ đỏ trong lịch sử cách mạng của tỉnh Hải Dương và khu vực Chí Linh. Năm 1929, đồng chí Trần Cung về Chí Linh để tuyên truyền chủ nghĩa Mác - Lênin và xây dựng cơ sở cách mạng. Tại làng Đọ Xá, đồng chí chọn nhà ông Hoàng Văn Phương (tức Ba Sẹo) làm cơ sở hoạt động. Từ đây, phong trào cách mạng được gây dựng và lan tỏa ra nhiều làng trong tổng Chi Ngãi.
Để che mắt mật thám và tay sai, đồng chí Trần Cung đã xây dựng gia đình với bà Trịnh Thị Thông - người con gái làng Đọ Xá. Trong suốt giai đoạn từ năm 1929 đến 1932, bà đã hỗ trợ đắc lực cho đồng chí trong việc hợp thức hóa các hoạt động cách mạng, góp phần quan trọng vào việc duy trì và phát triển phong trào tại địa phương. Nhiều thanh niên yêu nước ở Đọ Xá đã được giác ngộ, tổ chức thành Chi hội Việt Nam Thanh niên Cách mạng Đồng chí hội, tạo tiền đề cho sự ra đời của tổ chức Đảng sau này.
Đầu tháng 3 năm 1930, tại đình Đọ Xá, đồng chí Trần Cung đã trực tiếp thành lập Chi bộ Đảng Cộng sản gồm ba đảng viên, do đồng chí Nguyễn Văn Lừu làm Bí thư. Đây là Chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên của tỉnh Hải Dương, đánh dấu bước trưởng thành vượt bậc của phong trào cách mạng địa phương. Dù tồn tại chỉ hơn hai năm (từ tháng 3/1930 đến tháng 5/1932), Chi bộ Đọ Xá đã lãnh đạo quần chúng đấu tranh mạnh mẽ, rải truyền đơn, treo cờ búa liềm, hưởng ứng phong trào Xô viết - Nghệ Tĩnh, góp phần làm rung chuyển bộ máy cai trị của thực dân phong kiến ở địa phương.
Song song với các giá trị lịch sử - cách mạng, đình Đọ Xá còn là trung tâm lễ hội truyền thống của làng. Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, hàng năm đình mở hội từ ngày 14 đến ngày 19 tháng Giêng âm lịch, trong đó ngày 14 là chính hội - lễ vào đám. Sau thời gian dài gián đoạn, năm 2011, khi giai đoạn 1 của dự án phục dựng hoàn thành, lễ hội truyền thống được khôi phục với quy mô gọn nhẹ hơn, diễn ra trong ba ngày từ mùng 10 đến 12 tháng Giêng, phù hợp với đời sống xã hội đương đại nhưng vẫn giữ được nét trang nghiêm, bản sắc văn hóa truyền thống.
Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng và cách mạng, ngày 7/2/2013, UBND tỉnh Hải Dương (nay là UBND thành phố Hải Phòng) đã ban hành Quyết định số 421/QĐ-UBND xếp hạng đình Đọ Xá là di tích cấp tỉnh. Đây không chỉ là sự ghi nhận chính thức của Nhà nước đối với di tích mà còn là cơ sở quan trọng để bảo tồn, phát huy giá trị của đình Đọ Xá trong đời sống cộng đồng hôm nay và mai sau.
Đình Đọ Xá, vì thế, không chỉ là một công trình kiến trúc hay một không gian thờ tự, mà còn là biểu tượng sống động của truyền thống yêu nước, tinh thần cách mạng và bản sắc văn hóa bền bỉ của một vùng quê ven sông Đọ - nơi quá khứ và hiện tại hòa quyện, cùng hướng tới tương lai.
( Nguồn: Đình Đọ Xá - Dấu ấn lịch sử, văn hóa và cách mạng giữa lòng làng quê cổ//Báo An ninh Hải Phòng.vn.- Ngày 17/12/2025)
