Đình Tri Yếu ở phường An Dương (Hải Phòng) thờ ba vị Thành hoàng là những danh tướng gắn liền với giai đoạn cuối của Nhà nước Văn Lang.
Những danh tướng thời đại Hùng Vương
Theo bản ngọc phả Hùng triều công thần được sao vào niên hiệu Vĩnh Hựu thứ 2 (1736), Cao Sơn và Quý Minh là anh em ruột, con của Nguyễn Công Lĩnh và Cao Thị Nham, sinh ra tại Động Lăng Xương, phủ Gia Hưng. Hai anh em phò tá Đức Thánh Tản Viên, thường cứu khổ, cứu dân, giúp đời. Sau khi được Hùng Duệ Vương gả con gái là Mỵ Châu, Tản Viên tiến cử hai anh em và được Vua Hùng phong là Tả đô đài Đại phu và Hữu đô đài Đại phu.
Khi đến vùng Đông Trang, Tri Yếu, hai ông gặp Chàng Rồng là con của Trần Lân và Nguyễn Thị Miễu. Khi sinh ra, Chàng Rồng có mặt tựa mặt rồng, mắt sáng như mắt hổ, từ nhỏ có chí khí anh hùng, mưu trí, sức lực hơn người. Các trang hào kiệt quanh vùng tìm đến xin dưới trướng ông lên tới hàng trăm người. Bè đảng của ông thường đi lấy của nhà giàu giúp đỡ người nghèo khó. Biết thân thế Chàng Rồng, hai ông Cao Sơn và Quý Minh liền kết nạp và cho Chàng Rồng làm phó tướng.
Khi Thục Phán đem quân xâm lược nước Văn Lang, Chàng Rồng về quê hương Tri Yếu tuyển quân, xây hệ thống phòng thủ, rồi hiến kế giúp Cao Sơn, Quý Minh đánh thắng giặc. Do lập chiến công hiển hách, Cao Sơn và Quý Minh được Vua Hùng phong chức Trưởng quốc tiết chế và Tả Tướng quốc tiết chế. Chàng Rồng được phong Bình Nhung Hầu.
Khi Nhà nước Văn Lang suy vong, Chàng Rồng không chịu thần phục nhà Thục, mang quân vây thành Cổ Loa nhiều lần, cuối cùng hy sinh anh dũng ngày 8/2 âm lịch tại xứ Đồng Đầm.
Hai ông Cao Sơn, Quý Minh về ẩn cư ở vùng núi Tam Đảo, Ba Vì và hóa ngày 10/2 và 6/12 âm lịch.
Lưu giữ nhiều giá trị lịch sử
Đình Tri Yếu thờ ba vị Thành hoàng là Chàng Rồng Đại Vương, Cao Sơn Đại Vương và Quý Minh Đại Vương.
Theo những người cao tuổi địa phương, để tri ân công lao các vị danh tướng, đình Tri Yếu được khởi tạo vào thời hậu Lê, thế kỷ XVII, tọa lạc trên gò đất hình con rùa, hướng Nam, phía trước có dòng sông Lạch Tray, xa xa là dãy núi Tượng Sơn, núi Thiên Văn chầu về. Ngôi đình nguyên thủy có kiến trúc mặt bằng tiền nhất, hậu đinh, gồm tòa đại bái 5 gian, 2 dĩ, tòa chữ đinh, trung đường 3 gian và hậu cung 3 gian.
Thời Nguyễn, đình được tu sửa nhiều lần, lần trùng tu cuối vào năm 1894. Năm 1968, do hoàn cảnh lịch sử, đình bị dỡ bỏ phần lớn, chỉ còn hậu cung. Năm 1983, nhân dân địa phương dựng thêm phần tiền tế 5 gian.
Đến năm 2021, nhờ nguồn tài trợ lớn, đình được xây dựng lại với quy mô kiến trúc chữ “đinh” gồm 7 gian đại bái, 3 gian hậu cung, trong đó có 1 gian cung cấm, mái chồng diêm, nóc cong chéo đao, lợp ngói mũi truyền thống. Từ sân bước lên đình qua chín bậc cấp đá, hai bên tạo hình rồng đá uốn khúc trong mây. Hệ thống lan can đá chạm khắc chữ thọ cách điệu, tứ linh long, ly, quy, phượng tinh xảo.
Dù trải qua thăng trầm lịch sử, đình Tri Yếu vẫn bảo tồn được nhiều cổ vật quý như kiệu bát cống bằng gỗ vàng tâm, sơn son thếp bạc cuối thế kỷ XIX; long đình 3 chiếc cùng niên đại; nhang án ô sa chạm tứ linh, tứ quý thế kỷ XVIII; khám thờ, long ngai, bài vị bằng gỗ quý cuối thế kỷ XIX; bia đá xanh nguyên khối dựng năm Duy Tân thứ 10 (1916) ghi việc trùng tu cầu đá.
Đặc biệt, đình còn lưu giữ 14 sắc phong triều Nguyễn: Sắc phong Vua Thiệu Trị năm 1846, Vua Tự Đức năm 1880, Vua Đồng Khánh năm 1887, Vua Duy Tân năm 1909 và Vua Khải Định năm 1924 phong tặng cho các vị Thành hoàng...
Ông Đỗ Đắc Hải, người trông coi đình Tri Yếu cho biết, lễ hội làng Tri Yếu diễn ra nhiều tiết lễ nhưng ngày 8/2 âm lịch là ngày hội lớn nhất năm, kỷ niệm ngày Chàng Rồng hy sinh. Lễ rước thánh long trọng với đầy đủ nghi trượng, nghi vệ, tàn lọng, cờ quạt. Trong hội làng còn có nhiều trò chơi dân gian: Đấu vật, chọi gà, đu tiên, tổ tôm điếm, hát ca trù, hát chèo. Đặc biệt, cuộc thi dệt vải được tổ chức trên những chiếc cầu tre bắc ra hồ bán nguyệt trước đình, nhắc nhớ công ơn Chàng Rồng dạy dân làng trồng cấy, chăn tằm, dệt lụa từ thuở xưa.
Đình Tri Yếu được xây dựng lại năm 2021.
Ngoài ra, người dân còn tổ chức các tiết lễ như ngày 5/4 âm lịch (ngày sinh Đức Chàng Rồng); ngày 6/12 âm lịch (ngày thánh hóa); ngày 15/8 âm lịch (lễ cúng cơm mới); tối 14 và 30 hằng tháng diễn ra lễ sóc, vọng.
Không chỉ là di tích tâm linh, đình Tri Yếu còn là chứng tích lịch sử cách mạng. Trong thời kỳ chống thực dân Pháp, đình là nơi học tập, huấn luyện của lực lượng kháng chiến địa phương. Thời kỳ chống Mỹ, đình là nơi sơ tán của cơ quan Công an thành phố Hải Phòng. Năm 1991, đình được xếp hạng di tích lịch sử quốc gia, là một trong những di tích quý chứa đựng giá trị lịch sử từ thời đại Hùng Vương, ghi dấu ấn chuyển tiếp giai đoạn lịch sử từ Nhà nước Văn Lang sang Nhà nước Âu Lạc.
( Nguồn: Đình Tri Yếu, nơi chứa đựng giá trị lịch sử thời Hùng Vương /Thanh Hà //Báo Hải Phòng.vn.- Ngày 20/4/2026)
