Cách quốc lộ 18A khoảng chừng 12km, chùa Thanh Mai được khởi dựng vào thế kỷ XIV, nằm trên sườn núi Tam Ban thuộc phường Nguyễn Trãi, thành phố Hải Phòng. Chùa không chỉ nổi bật bởi không gian tĩnh mịch, trang nghiêm, là điểm dừng chân hấp dẫn của di khách khi hành hương lễ Phật, mà còn là công trình có kiến trúc nghệ thuật độc đáo mang đậm dấu ấn thời Trần.
Chùa Thanh Mai là một trong những đại danh lam thắng cảnh, cùng với hệ thống các chùa thuộc cánh cung Đông Bắc như Yên Tử - Quỳnh Lâm - Côn Sơn - Báo Ân và Vĩnh Nghiêm. Chùa là trung tâm Phật giáo nổi tiếng dưới thời nhà Trần, gắn liền với cuộc đời, sự nghiệp của thiền sư Pháp Loa, vị tổ thứ 2 của thiền phái Trúc Lâm Tam Tổ. Đây là nơi ngài tu hành, biên soạn kinh sách và truyền bá đạo Phật.
Chùa Thanh Mai có quy mô diện tích 16ha, được dựng trên núi cao, bao quanh là rừng lá phong mênh mông. Theo bia ký, chùa gồm: Phật điện, nhà tổ, nhà mẫ u, tăng đường, nhà khách, nhà chứa kinh, gác chuông, tam quan,… và một số công trình được tạo dựng theo kiến trúc thời Trần. Trong đó, tam quan được làm theo kiểu “chồng diêm”, gồm 2 tầng, 3 gian, 8 mái. Tầng dưới có 3 cửa đi, kết cấu khung bằng gỗ lim. Nền lát gạch đỏ, xây tường 2 hồi với tổng diện tích 60m2 .
Từ tam quan, du khách đi qua một khu vườn rộng để đến sân chùa. Lầu bia nằm ở trung tâm, được xây dựng với khung gỗ, 4 cột đường kính 30cm, mái ngói mũi hài với 4 đầu đao cong vút. Chính giữa lầu bia là tấm bia ký đặt trên lưng rùa đá, mang giá trị lịch sử và nghệ thuật cao.
Chùa chính được thiết kế theo kiểu chữ “Đinh”, gồm 7 gian tiền đường và 3 gian hậu cung. Các chi tiết kiến trúc như xà ngang, con rường, giá nghiêng được xây theo kiểu “chồng rường bát đấu”. Phía sau chùa là nhà tổ, nơi thờ Tam Tổ Trúc Lâm (Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang) và Viên Thông Bảo Tháp, nơi lưu giữ xá lị của Thiền sư Pháp Loa.
Trải qua các biến cố lịch sử, sự tàn phá của thiên nhiên, chùa Thanh Mai đã bị hư hại nhiều.Với mong muốn phục dựng và bảo tồn một di tích lịch sử quan trọng, năm 1980, chùa đã được đầu tư khôi phục dần dần theo từng hạng mục. Năm 1992, chùa Thanh Mai Chí Linh được Bộ Văn hóa - Thông tin công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.
Cùng với các hạng mục kiến trúc bề thế, hiện nay chùa Thanh Mai vẫn còn gìn giữ được nhiều hiện vật có giá trị như: Viên Thông Bảo Tháp xây dựng năm 1334; tháp Phổ Quang được xây dựng năm Chính Hoà 23 (1702); tháp Linh Quang xây dựng năm Chính Hoà 24 (1703), cùng 5 ngôi tháp khác. Trong chùa cũng còn lưu giữ được 6 tấm bia thời Trần và Lê, trong đó Thanh Mai Viên Thông tháp bi là tấm bia quý giá nhất, được khắc dựng năm Đại Trị thứ 5 (1362). Nội dung bia nói về thân thế và sự nghiệp của Đệ nhị tổ Thiền phái Trúc Lâm, về tình hình chính trị, tôn giáo và những hoạt động của Trúc Lâm Tam Tổ: Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Thanh Mai Viên Thông tháp bi đã được Chính phủ quyết định công nhận là Bảo vật quốc gia vào ngày 22/12/2016.
( Nguồn: Chùa Thanh Mai - Ngôi cổ tự mang đậm dấu ấn kiến trúc thời Trần//Báo An ninh Hải Phòng.vn.- Ngày 10/12/2025)
