Nằm yên bình giữa miền quê trù phú của xã Quyết Thắng, thành phố Hải Phòng, đền Để Xuyên từ lâu đã trở thành điểm tựa tâm linh thân thuộc của bao thế hệ người dân địa phương. Không chỉ là một công trình tín ngưỡng cổ truyền, nơi đây còn lưu giữ những lớp trầm tích lịch sử, văn hóa, gắn bó mật thiết với quá trình hình thành và phát triển của làng Để Xuyên xưa.
Từ trung tâm thành phố xuôi về phía Nam chừng 25 km, qua cầu Tiên Cựu khoảng 1,5 km, du khách sẽ bắt gặp mái đền uy nghiêm nép mình giữa không gian làng quê thanh bình. Ít ai biết rằng, trong hệ thống “Ngũ Linh từ” của huyện Tiên Lãng xưa, đền Để Xuyên từng được tôn xưng là “đệ nhất”, khẳng định vị thế đặc biệt trong đời sống tâm linh của cư dân vùng cửa biển.
Theo bản thần tích – thần sắc do Lý trưởng làng kê khai năm 1938, đền thờ 5 vị Thành hoàng, gồm các ngài Trang Định Công (húy Duy Ninh), Xa Lâu, Đống Thung – những viên quan, tùy tướng thời Lê; cùng hai vị Nam Hải và Phổ Tế có công phò tá, giúp dân dẹp giặc, khai khẩn đất đai, chiêu dân lập ấp. Dù vẫn nhuốm màu huyền thoại, song nhiều chi tiết trong thần tích có sự tương đồng với chính sử, góp phần làm dày thêm chiều sâu lịch sử của di tích.
Tương truyền, đền được khởi dựng từ thời Lê – Mạc (thế kỷ XVI). Tuy nhiên, qua khảo cứu kiến trúc, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng dáng dấp hiện còn mang đậm phong cách thời Nguyễn thế kỷ XIX – XX. Trải qua bao biến thiên của lịch sử, chiến tranh và thiên tai, ngôi đền cổ nhiều lần bị tàn phá.
Năm 1952, thực dân Pháp dỡ toàn bộ đền để lấy vật liệu xây bốt Quý Cao, chỉ còn lại hai gian hậu cung. Đến năm 1958, nhân dân phục dựng lại ba gian trung đường bằng tre, gianh.
Những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, đền từng là nơi sơ tán của Trường cấp III Thái Phiên, che chở cho bao thế hệ học trò giữa mưa bom bão đạn. Sau đó, công trình lại bị tháo dỡ để phục vụ mục đích khác. Mãi đến năm 1991, nhân dân mới có điều kiện tu sửa để tiếp tục hương khói. Năm 2010, ngôi đền được phục dựng khang trang, trở thành điểm sinh hoạt văn hóa tâm linh của cộng đồng.
Không chỉ mang giá trị vật thể, đền Để Xuyên còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa phi vật thể đặc sắc như lễ hội cầu mưa (đảo vũ) – một nghi lễ nông nghiệp phản ánh khát vọng mưa thuận gió hòa của cư dân trồng lúa. Trong đền hiện còn các văn bia, mâm bồng mang niên hiệu thời Nguyễn, góp phần minh chứng cho bề dày lịch sử của di tích.
Với những giá trị tiêu biểu đó, năm 2015, đền Để Xuyên đã được UBND thành phố Hải Phòng công nhận là Di tích Lịch sử. Sự ghi nhận ấy không chỉ khẳng định giá trị của một công trình kiến trúc cổ, mà còn thể hiện sự trân trọng đối với ký ức cộng đồng, đối với đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” của dân tộc.
( Nguồn: Đền Để Xuyên/Ngô Chi // Báo An ninh Hải Phòng.vn.- Ngày 4/3/2026)
