Ngõ 61 phố Lý Thường Kiệt (phường Hồng Bàng) còn gọi là Ngõ Gạo - từng là trạm liên lạc quốc tế của Đảng, đón nhận những tài liệu đầu tiên gửi về nước trong những năm cuối thập niên 1920.
Dấu tích giữa lòng phố cổ
Ít ai biết con ngõ nhỏ mà người dân quen gọi bằng tên cũ - Ngõ Gạo từng là một địa chỉ đặc biệt trong lịch sử cách mạng Việt Nam, nơi đón nhận những tài liệu đầu tiên của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc được bí mật chuyển về nước qua cảng Hải Phòng.
Trải qua hơn một thế kỷ hình thành và phát triển đô thị, Hải Phòng lưu giữ nhiều tên phố, tên ngõ mang dấu ấn rất riêng của thành phố cảng. Đằng sau những địa danh mộc mạc ấy là câu chuyện về đời sống, văn hóa và cả những giai đoạn lịch sử đặc biệt của vùng đất “ăn sóng nói gió”. Ngõ Gạo là một trong những địa danh như vậy. Theo tư liệu lịch sử Đảng bộ thành phố Hải Phòng, nhà số 14 Ngõ Gạo (nay là số 14 ngõ 61 phố Lý Thường Kiệt) từng là trạm liên lạc quốc tế của Đảng trong những năm cuối thập niên 1920. Đây là nơi đầu tiên tiếp nhận cuốn Đường Kách mệnh và báo Thanh niên do lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc biên soạn ở nước ngoài gửi về Việt Nam.
Năm 1927, đồng chí Nguyễn Lương Bằng, người chiến sĩ cách mạng được biết đến với bí danh Sao Đỏ trực tiếp tổ chức đường dây vận chuyển bí mật các tài liệu cách mạng từ nước ngoài về nước qua Cảng Hải Phòng.
Trong bối cảnh thực dân Pháp kiểm soát chặt chẽ hoạt động hàng hải và giao thương quốc tế, việc duy trì hệ thống liên lạc bí mật có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với phong trào cách mạng Việt Nam thời kỳ đầu.
Từ nhà số 14 Ngõ Gạo, những cuốn “Đường Kách mệnh”, báo Thanh niên cùng nhiều tài liệu khác được lưu giữ, nhân bản rồi bí mật chuyển tới nhiều địa phương trong cả nước. Những tài liệu này góp phần truyền bá chủ nghĩa Mác - Lênin, kêu gọi tinh thần đấu tranh của giai cấp công nhân và chuẩn bị về tư tưởng, chính trị cho sự ra đời của Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1930.
Tiến sĩ Đoàn Trường Sơn, nguyên Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử Hải Phòng cho rằng vai trò của Hải Phòng trong phong trào cách mạng giai đoạn 1920 - 1930 là rất đặc biệt. Hải Phòng khi đó là cửa ngõ giao thương quốc tế quan trọng của miền Bắc. Không chỉ hàng hóa, nhiều tài liệu cách mạng từ nước ngoài cũng được bí mật đưa về qua cảng biển này. Những địa điểm như Ngõ Gạo chính là mắt xích quan trọng trong hệ thống liên lạc thời kỳ đầu của cách mạng Việt Nam.
Giá trị đặc biệt
Không chỉ riêng Ngõ Gạo, Hải Phòng thời kỳ đó còn có nhiều cơ sở liên lạc bí mật khác như trạm tại ngõ Cát Dài, quán Chân Mỹ Lầu ở Cầu Đất hay căn gác tại số 174/172 phố Lê Lợi. Đây đều là những địa điểm tham gia vào hệ thống liên lạc quốc tế của Đảng, làm nhiệm vụ tiếp nhận và trung chuyển tài liệu cách mạng từ nước ngoài về Việt Nam.
Trong các tài liệu lịch sử, Chủ tịch Hồ Chí Minh từng khẳng định: “Việc liên lạc là việc quan trọng bậc nhất trong công tác cách mạng”. Từ nhận thức đó, hệ thống giao thông liên lạc bí mật tại Hải Phòng được xây dựng và duy trì hoạt động trong nhiều năm, bất chấp sự kiểm soát gắt gao của thực dân Pháp.
Với những giá trị lịch sử đặc biệt, năm 1986, nhà số 14 Ngõ Gạo được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia.
Bên cạnh giá trị lịch sử, khu vực phố Lý Thường Kiệt - Ngõ Gạo còn lưu giữ nhiều nét kiến trúc cũ đặc trưng của Hải Phòng. Những bức tường phủ màu thời gian, các ban công kiểu Pháp hay nhịp sống chậm giữa khu phố trung tâm tạo nên một không gian mang đậm dấu ấn đô thị cảng đầu thế kỷ 20.
Nguyễn Thu Hà, một bạn trẻ tại phường Lê Chân cho biết trước đây Hà cùng các bạn thường đến khu vực này để chụp ảnh, nhưng chỉ thực sự hiểu hơn về giá trị của Ngõ Gạo sau khi đọc các tư liệu lịch sử. “Khi biết nơi đây từng là địa điểm tiếp nhận cuốn Đường Kách mệnh đầu tiên về Việt Nam, tôi cảm thấy con ngõ này không chỉ đẹp mà còn có chiều sâu lịch sử rất đặc biệt”, Hà nói.
Anh Trần Minh Đức, sinh viên Trường Đại học Hải Phòng cho rằng những “địa chỉ đỏ” như Ngõ Gạo cần được giới thiệu nhiều hơn tới giới trẻ. “Nhiều bạn trẻ hiện nay quan tâm đến các không gian phố cổ và văn hóa đô thị. Nếu được kết nối thêm với các câu chuyện lịch sử, những địa điểm này sẽ có giá trị hơn rất nhiều”, anh Đức chia sẻ.
Giữa nhịp phát triển nhanh của đô thị cảng hôm nay, Ngõ Gạo vẫn lặng lẽ tồn tại như một dấu tích của lịch sử. Con ngõ nhỏ ấy không chỉ gợi nhớ về một thời kỳ đấu tranh gian khó mà còn nhắc nhớ về vai trò của Hải Phòng trong hành trình truyền bá tư tưởng cách mạng vào Việt Nam những năm đầu thế kỷ 20.
( Nguồn: Ngõ Gạo, nơi lưu dấu lịch sử Đảng ở Hải Phòng/ Hà Linh// Báo Hải Phòng.vn.- Ngày 28/5/2026)
