Từ 'Km số 0' của đường Hồ Chí Minh trên biển huyền thoại, Bến K15 (phường Đồ Sơn) hồi sinh mạnh mẽ với diện mạo của một quần thể văn hóa, lịch sử quy mô.
Ký ức hào hùng bắt đầu nơi “Km số 0”...
Trở lại bến K15 hôm nay, đứng trước những hàng cọc còn in dấu thời gian, Thượng tá Lưu Đình Lừng ở phường Đồ Sơn lặng người rất lâu.
Ở tuổi 83, mái tóc đã bạc trắng nhưng khi nhìn ra biển Đồ Sơn mênh mang trước mắt, ký ức của người lính Đoàn 125 Hải quân lại trở về. “Nơi này ngày xưa là điểm xuất phát của biết bao chuyến tàu không số. Nhiều đồng đội của tôi đã đi từ đây mà không bao giờ trở lại”, ông Lừng nói.
Cạnh ông, Thượng úy Hoàng Gia Hiếu, Chủ tịch Hội truyền thống đường Hồ Chí Minh trên biển Hải Phòng lặng lẽ nhìn sóng biển. Với những người lính năm xưa, Bến K15 không đơn thuần là một bến cảng, đó là nơi tuổi đôi mươi của họ bắt đầu những chuyến đi sinh tử, nơi mỗi lần rời bến đều mang theo tinh thần “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh”.
Ông Lừng nhớ lại những con tàu thường rời bến vào khoảng 23 giờ đêm. Khi ấy biển đã vắng lặng, tàu thuyền ngư dân không còn qua lại để giữ bí mật tuyệt đối. “Nhà tôi chỉ cách bến vài cây số nhưng cũng không được về. Không ai được phép biết tàu đi đâu, làm gì”, ông kể.
Không lời chia tay, không một cái ôm tiễn biệt, người lính lặng lẽ bước lên tàu, mang theo trong tim hình bóng quê hương và niềm tin phải đưa được vũ khí vào miền Nam bằng mọi giá.
“Trên tàu bố trí thuốc nổ từ mũi tới đuôi. Nếu bị lộ hoặc không thể chiến đấu thì sẽ phá hủy tàu”, ông Lừng kể. Trước giờ xuất phát, cán bộ chiến sĩ thường tổ chức một buổi liên hoan nhỏ. Họ gọi vui là gặp mặt, nhưng ai cũng hiểu đó thực chất là cuộc “truy điệu sống”. “Anh em vẫn cười nói, động viên nhau thôi. Nhưng trong lòng ai cũng biết có thể đây là lần cuối”, ông Lừng xúc động kể.
Ký ức khiến ông nhớ nhất là tàu số 42 năm 1965 do thuyền trưởng Nguyễn Văn Cứng chỉ huy. Con tàu cải trang thành tàu cá nước ngoài, chở 60 tấn vũ khí và 4 quả thủy lôi vượt biển vào Nam. Khi gần tới bến Vàm Lũng, tàu bất ngờ bị đối phương bao vây giữa biển đêm. “Ánh đèn địch xuất hiện ngày một dày đặc. Chúng tôi hiểu tàu đã bị khóa chặt”, ông nhớ lại.
Trong thời khắc nghẹt thở ấy, thuyền trưởng Nguyễn Văn Cứng quyết định bật đèn giống tàu địch, cho tàu lặng lẽ nhập vào đội hình đối phương rồi bất ngờ tăng tốc lao thẳng vào bến.
“Có lúc tưởng như phải nổ súng. Nhưng bằng sự gan dạ và mưu trí, chúng tôi đã phá được vòng vây”, ông Lừng kể, ánh mắt vẫn ánh lên niềm tự hào sau hơn nửa thế kỷ.
Còn với Thượng úy Hoàng Gia Hiếu, ký ức về những chuyến đi trên biển là ký ức của sự gian khổ và lòng quả cảm. “Khi ấy tàu nhỏ lắm, sóng lớn, say sóng, thiếu ăn, thiếu nước, nhưng anh em ai cũng háo hức. Gặp tàu hay máy bay đối phương, anh em vá lưới, phơi cá như ngư dân thật. Nhưng dưới lưới là pháo đã sẵn sàng chiến đấu”, ông Hiếu kể.
Điều ông Hiếu nhớ nhất là chuyến tàu đầu tiên bị mắc cạn ở Hoàng Sa. Giữa biển khơi mênh mông, con tàu như bị giữ chặt giữa lằn ranh sống chết. Hầu hết tàu gặp tình huống ấy đều phải bỏ tàu. Nhưng hôm đó, chỉ huy quyết giữ tàu bằng mọi giá. Anh em vật lộn suốt một ngày một đêm, chờ nước lớn rồi tìm mọi cách đưa tàu thoát khỏi bãi cạn. Con tàu cuối cùng cũng thoát ra được và tiếp tục hành trình vào Cà Mau an toàn.
Nhưng niềm vui ấy không kéo dài được bao lâu, bởi những chuyến đi sau đó vẫn tiếp tục là chuỗi ngày đối mặt với hiểm nguy và mất mát. Ông Hiếu nghẹn lại khi nhớ về chuyến tàu cập bến Quảng Ngãi năm ấy. Trong tình thế bị địch phát hiện và bao vây, chỉ huy buộc phải ra lệnh phá tàu để giữ bí mật tuyến vận tải. Những người lính nhảy xuống biển, bơi vào bờ trong đêm tối. “Chuyến đó có hai đồng đội của tôi đã hy sinh”, ông nói.
Hơn nửa thế kỷ đã đi qua, nhưng với người lính già ấy, ký ức về những con tàu không số chưa bao giờ ngủ yên. Mỗi lần trở lại Bến K15, nhìn sóng biển Đồ Sơn bạc đầu xô vào ghềnh đá, ông lại nhớ đến những đồng đội đã mãi mãi nằm lại giữa biển khơi.
Công trình tri ân của thế hệ hôm nay
Hơn nửa thế kỷ sau ngày những con tàu không số lặng lẽ rời bến đi vào khói lửa chiến tranh, Bến K15 hôm nay không còn cảnh những cọc bê tông cũ kỹ nằm chỏng chơ trong sóng biển mà đang khoác lên mình diện mạo mới của một quần thể văn hóa - lịch sử quy mô, được đầu tư đồng bộ với tổng kinh phí hơn 234 tỷ đồng trên diện tích hơn 2,3 ha.
Đây cũng là một trong ba công trình trọng điểm được thành phố Hải Phòng lựa chọn khánh thành dịp 13/5 - cột mốc thiêng liêng trong lịch sử của thành phố Cảng anh hùng.
Không gian di tích hôm nay được bao phủ bởi sắc màu trầm mặc của những công trình kiến trúc truyền thống. Đền thờ các anh hùng liệt sĩ Đoàn tàu không số, đền thờ Nam Hải, quảng trường tưởng niệm, hệ thống chiếu sáng nghệ thuật, cầu cảng thả hoa đăng… tất cả tạo nên một không gian vừa thiêng liêng vừa giàu cảm xúc.
Điểm nhấn đặc biệt nhất là khu vực mô phỏng con tàu không số dài hơn 20 m nằm hướng ra biển lớn, như vẫn đang chờ giờ nhổ neo thực hiện nhiệm vụ. Ngay phía sau là bức phù điêu tái hiện khoảnh khắc Đại tướng Võ Nguyên Giáp căn dặn cán bộ chiến sĩ trước giờ xuất phát. Hình ảnh ấy khiến nhiều người khi đứng trước di tích không khỏi nghẹn lòng.
Ở nơi từng diễn ra những cuộc “truy điệu sống” năm xưa, hôm nay lịch sử đang được kể lại bằng một hình thức sống động. Không chỉ là bảo tồn ký ức chiến tranh, Bến K15 trở thành điểm kết nối giữa giáo dục truyền thống với phát triển du lịch văn hóa, lịch sử.
Cùng với Bến Nghiêng, Kho xăng kháng chiến và các điểm di tích khác tại Đồ Sơn, Bến K15 đang hình thành tuyến du lịch lịch sử đặc sắc của Đồ Sơn nói riêng và Hải Phòng nói chung.
Đồng chí Lê Quốc Tiến, Ủy viên Thành ủy, Bí thư Đảng ủy phường Đồ Sơn cho biết, Đảng bộ, chính quyền và nhân dân phường Đồ Sơn luôn xác định rõ trách nhiệm trong việc gìn giữ và phát huy giá trị của di tích đặc biệt này.
“Chúng tôi luôn ý thức xây dựng và phát huy tốt nhất giá trị của di tích để nơi đây không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn trở thành không gian văn hóa lịch sử tâm linh tiêu biểu, góp phần giáo dục truyền thống cho hàng triệu người dân Việt Nam, bồi đắp lòng yêu nước và lan tỏa những giá trị bền vững của dân tộc”, ông Tiến nhấn mạnh.
Theo lãnh đạo phường Đồ Sơn, thời gian tới, địa phương tiếp tục phối hợp với Hội truyền thống Đường Hồ Chí Minh trên biển và các đơn vị liên quan sưu tầm, phục dựng thêm tư liệu, hiện vật; xây dựng nội dung thuyết minh sinh động, phục vụ nhu cầu tham quan, học tập truyền thống và giáo dục lịch sử cho thế hệ trẻ.
Phối hợp với Sở Giáo dục và Đào tạo thành phố, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch xây dựng chương trình “Du lịch học đường”, giới thiệu các điểm di tích lịch sử như Bến K15 đến học sinh, sinh viên, giúp các em hiểu hơn về truyền thống hào hùng của dân tộc.
Bến K15 không chỉ là dấu tích của những con tàu không số năm xưa, mà đang trở thành “địa chỉ đỏ” giàu giá trị lịch sử, văn hóa và tâm linh của thành phố Cảng.
Con đường Hồ Chí Minh trên biển huyền thoại - nơi hơn 1.800 chuyến tàu đã vượt trùng khơi, vận chuyển trên 150.000 tấn vũ khí, hàng hóa và hàng vạn lượt cán bộ chiến sĩ vào Nam trong suốt 14 năm kháng chiến. Có những con tàu trở về trong chiến thắng. Cũng có những con tàu mãi mãi nằm lại giữa biển khơi. Nhưng tất cả đã làm nên bản anh hùng ca bất tử của dân tộc Việt Nam.
Năm 2008, Bến K15 được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Năm 2024, nơi đây tiếp tục được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt trong cụm di tích lịch sử đường Hồ Chí Minh trên biển. Theo thống kê của Phòng Văn hóa - Xã hội phường Đồ Sơn, mỗi năm Bến K15 đón khoảng 8.000 lượt du khách trong và ngoài thành phố đến tham quan, tìm hiểu lịch sử "Bến tàu Không số", trong đó phần lớn là các đoàn học sinh, sinh viên.
( Nguồn: Bến K15 - từ huyền thoại chiến tranh đến điểm hẹn lịch sử/ Hải Vân // Báo Hải Phòng.vn.- Ngày 11/5/2026)
